Гидросфера жердің су қабығы

Гидросфера жердің су қабығы

Гидросфера – табиғи су қоймаларынан (мұхиттардан, теңіздерден, көлдерден, өзендерден) құралады. Бұл құрлықтың 70 % алып жатыр. Гидросфераның көлемі 400 млн шаршы км. Тірі және өлі табиғатта жүретін түрлі процестер мен құбылыстардың адам тіршілігіне жұмсалатын заттардың ішінде судың маңызы зор. Мұздарды, батпақтарды қосып есептегенде, жер бетінің 77,5% — ын су алып жатыр. Су қорларына – мұхиттар, теңіз, өзен, көл, жер асты сулары, мұздықтар, атмосферадағы ылғал кіреді. Су адамдар мен жануарлардың организміне еніп, онда болатын зат және энергия айналымына тікелей қатысады. Көптеген процестер тек сулы ортада ғана жүре алады. Белок суда пайда болған және осы ортада дами алады, ал белок тірі клетканың негізі болып табылады. Жер бетіндегі биологиялық өнімдердің 43% — ын, ал оттегінің 50% — дан көбін мұхиттар мен теңіздер береді. Су қоры – халық байлығы, өкінішке орай жер бетіндегі тұщы судың қоры өте аз. өзендер мен көлдердегі тұщы сулардың қоры, гидросфера ресурсының бір пайызына да жетпейді екен. Құрлық бетінің әр түрлі жерлеріндегі тұщы сулардың қорлары әр түрлі. Мысалы, Аляскада 1 адамға 2 миллион м3, Жаңа Зеландияда 100 мың м3, бұрыңғы Кеңестер Одағында 18,3 мың м3, ал Қазақстан Республикасы тұщы су қоры тапшы мемлекеттер қатарына жатады. Қазақстанда 1987 жылы халық шаруашылығына жұмсалған судың жалпы мөлшері 38 км3-ге жетті. [2] Планетамыздағы адамзаттың тұщы суды пайдалануы жыл сайын өсіп келеді. Ал, мұхиттардың, теңіздердің тұзды сулары шаруашылықта мардымсыз болса да қолданылып жүр. Біздің республикамызда су тұщытқыш станциясы Ақтау қаласында ғана бар. Егер ерте кезде, бір адам басына шаққанда, тәулігіне 12-18 литр су пайдаланса, XX ғасырда мәдениеті дамыған елдерде оның шамасы орта есеппен 200-400 литрге жетіп отыр.

Су ресурстарының “мұхит-атмосфера-жер-мұхит” системасындағы айналым процестерінде тамаша бір қасиеті — өздігінен қайта қалпына келу қабілеті.

Сондықтан табиғатты қорғаудың аса маңызды міндеттерінің бірі табиғи сулардың осы қасиетін сақтап қалуға барынша мүмкіндік жасау. Судың өздігінен тазару процесіне әсер ететін физикалық факторлардың ішінде ластаушы заттардың сұйылуы, еруі және араласуы негізгі рөл атқарады. Қазіргі кезде адамзат қоғамында 1 жылда тұщы судың 3000 км3 шамасындайы жұмсалады. Суды ең көп пайдаланатын ауыл шаруашылығы. Ауыл шаруашылығында пайдаланылған судың төрттен үш бөлігі қайтарылмайды. Мысалы, 1 тонна бидай өсіру үшін барлық вегетациялық кезеңде 7000 тонна, мақтаға 10000 тонна су жұмсалады. Ауыл шаруашылығында қолданылатын улы химикаттар топырақтан шайылып, суға түседі. Мал шаруашылығында түзілген өлі органикалық заттар (көң, шірінді, мочевина) топырақтан суға түсіп, су жүйелеріне едәуір әсер етеді. Органикалық заттары көп мұндай суларда көк-жасыл, қоңыр балдырлар және жоғары сатыдағы өсімдіктер тез көбейіп, өледі, нәтижесінде судағы органикалық заттардың массасы артады, сондықтан суда оттектің жетіспеушілігі туындайды. Соның нәтижесінде су тіршілікке жарамсыз болып, онда анаэробты процестер басым бола бастайды. Ағызында суларды оларды ластаушы заттардан тазарту күрделі процесс. Олар – механикалық, химиялық және биологиялық болып бөлінеді. Ағызынды суларды тазарту сызбасы. Механикалық әдісі – суды тұндыру және сүзу арқылы ондағы механикалық қоспалардан тазарту. Көлемі әр түрлі бөлшектер мөлшеріне қарай әр түрлі конструкциялық торлармен, су бетілік қоспалар – май, смола, мұнай ұстағыштар арқылы сүзіледі. Химиялық әдісте суды тазалау үшін химиялық реагенттер, мысалы, хлор, хлорлы ізбес сияқты қосылыстар қолданылады.

Хлор суды қауіпті бактериялогиялық ластардан тамаша, пәрменді қауіпсіздендіреді.

Бірақ …соңғы кезде белгілі болғандай, хлорланған ауыз суы ғалымдар дәлелдегендей бауыр, қуық, асқазан ісіктерін, аллергиялық аурулар туындатады. Хлор тағы да біздің ағзамыздағы ақуыздарды бұзып, тері мен шашқа жағымсыз әсер етеді. Жазға кезеңде, микроағзалар жылдам, қарқынды көбейетін шақта су көбірек хлорланады, осы кезде адам денсаулығына қауіп күшейеді. Суды жекелей тұтынуда хлордан құтылудың ең тиімді әдісі – су тазартқыш (сүзгіш) пайдалану. Егер сүзгі жоқ болса, онда суды бірнеше сағат тұндырып қою керек, сонда хлор ұшып кетеді. [4] Ағызынды суды тазартудың химиялық әдістерінің ең көп қолданылатын түрі – нейтралдау. Өнеркәсіп орындарының әртүрлі қышқылдарды бөлетін лас суларын нейтралдау үшін магнезит, доломит, ізбестастар қолданылады. Суды тазалаудың биологиялық әдісі – микроскопиялық өсімдіктер мен жануарлар өсіріп, үстінен ағызынды сумен толтырады да төменгі жағынан қатты ауа ағынымен үрлейді, Оттектің (ауамен үрлегенде) және органикалық заттардың көп мөлшерінде бактериялар мен микрофауна қарқынды өсіп, көбейіп, органикалық ластаушыларды жай минералдық заттарға дейін ыдырататын ферменттер бөле бастайды. Органикалық заттардың минералдану процесі жүреді. Органикалық заттардың мол қорымен қоректенген бактериялар активті көбейе бастап, массалары ұлғая түседі. Бактериялардың кесектелген массалары біртіндеп судың түбіне шөгіп, ал су тазара береді. Биологиялық тазалауға қатысатын организмдерге әр түрлі бактериялардан басқа балдырлар, саңырауқұлақтар, ең төмен сатыдағы жәндіктер, құрттар және басқалар жатады. [5] Солардың бірқатарына тоқталамыз. Жамбасқұрт – жамбастап жылжып қозғалатын жәндік. Бұл оның уақытша қозғалысы емес табиғи бейімділігі. Жамбасқұрттар балықтардың сүйікті жемі болумен қатар, өте пайдалы жәндіктер. Олар түрлі организмдердің қалдықтарымен қоректеніп, су түбі тазалығын сақтауда үлкен роль атқарады. Қоңыздар. Көп жылғы бақылаулар бойынша қоңыздардың негізгі қорегінің 60%-ы маса личинкалары екен. Арнайы жүргізілген тәжірибелерде бір ғана қоңыздың тәулігіне 65-70 маса личинкасын жоятыны осыны дәлелдейді. Су шаяны. Су шаяны ақпайтын тоқтау суларда, өсімдіктері көп, әрі ластанған өсімдік шірінділері көп көлшіктерде тіршілік етеді. Олардың негізгі қорегі – маса, сона мен басқа да су жәндіктері. Лаборатория жағдайында су шаяндары тәулігіне масаның 85 личинкасын жоятыны анықталған. Инеліктер. Судағы жәндіктердің ішінде инеліктердің орны ерекше. Барлығы дерліктей жыртқыштар.

Тіршілік ету ерекшелігіне байланысты инеліктерді су насекомдарының “қос мекенділері” деп атауға болады.

Өйткені инеліктердің личинкалары суда дамиды да, ал ересектерінің даму кезеңдері су жағасында өтеді. Ересек инеліктер қорегін тек қана ұшып қуып барып ұстайды. Олардың өткір тырнағына көбіне масалар, шыбындар, соналар т.б. зиянды насекомдар ілінеді. Су жүйелерін тазалайтын балықтар да бар екен. Арықтар бойын арамшөптерден тазарту үшін маман ғалымдар көп ізденіс жасап, канал бойларына ақ амур, дөң маңдай сияқты балықтарды қолдан жерсіндірді. Ақ амур ересектерінің дене тұрқы 120 см, салмағы 32 кг-ға дейін жететін ірі балық. Денесі ірі бұл балықтың ерекшелігі – ол сондай мешкей. Олар каналда өскен шөптерді жеп, өсімдіктердің қаулап өсуіне жол бермеген. Арық пен канал бойындағы өсімдіктерден құтылу үшін қолданылып жүрген механикалық әдістерді шөппен қоректенетін балықтармен алмастыру экономикалық жағынан өте тиімді. Сондай-ақ бұл балықтар басқа да маңызды қызмет атқарады. Жағасында қамыс өскен су төңірегінде орналасқан ауыл-село тұрғындары жазда масадан көп зардап шегетіні белгілі. Ондай кезде ақ амурлар суда өскен қамыс құрақты азық етіп, масалардың ұрық салатын орнын құртады. Сондықтан да су жүйелерін тазалайтын бұл балықтарды келешекте канал, арық суларында өсіруді қолға алған жөн.

ӨЗ ӨЛКЕМІЗДІҢ СУ ҚОРЛАРЫНЫҢ ЖАҒДАЙЫ.  Өз өлкеміздің су қорларына келетін болсақ Жамбыл облысының барлық өзендері Арал теңізі алабына жатады. Қырғызстан жерінен бастау алатын Шу, Талас, Аса өзендері облыстың негізгі өзендері болып табылады. Облыс көлеміндегі жерүсті суларының сапасын зертханалық талдауда өткен жылмен салыстырғанда 2006 жылы Шу, Талас, Аса өзендерінде ластану индексінің өскендігі байқалған. Жалпы облыс бойынша ластағыш заттар төгінділері “Шолақтау” таукен өндіру комбинаты, Шатыркөл руднигі, Ақбақай таукен металургиялық комбинаты, “Монолит ” ашық акционерлік қоғамы сияқты кәсіпорындардан болып отырғандығы расталып отыр. Қорта айтқанда, су — өмірдің нәрі, ол — өмірдің өзі, сондықтан да оны аялау, оны көзіміздің қарашығындай сақтау – бәріміздің табиғат алдындағы азаматтық борышымыз. Табиғат тепе-теңдігі табиғаттың міндетті заңдылығы, оны оқып-үйрену, танып білу әрбір адамның жоғары саналы, экологиялық мәдениеті қалыптасқан тұлға екендігінің белгісі.

Су эрозиясы

Су эрозиясы планарлы және сызықты бөлінеді.

Жазық эрозия жаңбыр суы ағысының кезінде беткейлерде топырақ флеш жоғарғы қабаттары болып табылады және ерітілген, қозғалыс желінің struychatyh шағын сайлар мен шұңқырлар қалыптастыру. Мұндай эрозия екіталай, бірақ көрініс масштабына байланысты апатты болып табылады.

Сызықтық эрозия — топырақты тереңдікте эрозияға ұшыратып, құмыралардың пайда болуына және терең құмыралардың пайда болуына себеп болады. Бұл эрозияға тар беткейлерде шоғырланған айтарлықтай су ағындары себеп болды. Олар топырақтың толық жойылуына әкеледі.

Суару эрозиясы — бұл су эрозиясы. Суару эрозиясымен топырақтың суару сумен тазаруы және эрозиясы орын алады. таулы аудандарда сел Пьемонт жазық таулар gryazekamennaya салмағы (айыппұл жер, қиыршық тас, сумен түрлі көлемдегі тастар) аударылған болатын қар немесе қатты жауындар тез еруі кейін ағып дамыту.

Эрозия процестерінің даму жылдамдығымен қалыпты (геологиялық) және жедел (антропогендік) эрозиямен ерекшеленеді.

топырақ жоғалту топырақ түзілу жылдамдығы аспайды кезде Қалыпты эрозия, яғни топырақ қалыптастыру кезінде шығындарды қалпына келтіру, геологиялық және басқа да табиғи себептер әсерінен табиғи өсімдіктердің астында орын алады. Бұл эрозия іс жүзінде зиянды емес. Ол эрозияның рұқсат етілген нормасы деп аталады. А.М. сараптама Бурыкина жұлдыздары астында, ME Белгібаев, MI Dolgilevich және мм жылдық рұқсат етілген нормалары (мәндер) есептелген басқа да ғалымдар саналады эрозияға бағамының Сұрақ: Дерновой-подзолистые топырақ үшін — қара үшін 0,87 — 0,28, каштан үшін 0,36 және сероземдер үшін 0,27. serozem үшін, 3,5 -4.4 қоңыр топырақ — — 1,25 орташа сусымалы салмағы г / см Дерновой podsolic топырақ үшін эрозиясының рұқсат етілген жылдамдығы 10,9 ц / га қара үшін болғанда 3,4 ц / га . АҚШ-та, эрозияның рұқсат етілген деңгейі өткізгіштігінің және топырақтың сыйымдылығына байланысты, 2,25-дан 11,5 ц / га дейін өзгеріп отырады.

Жедел эрозия адамның экономикалық белсенділігіне байланысты. Табиғи өсімдіктер жойылып, топырақты тік беткейлерде> 2 ° болғанда көрінеді.

Жеделдетілген эрозиялық тайга-орман аймағының ауыл шаруашылығы аудандарында, сондай-ақ таулы аудандарында сұр орман топырақтың таралу аймақтарында, топырақты, қоңыр топырақта байқалады. Днепр, Волга, Дон, Солтүстік Донец, Десны Днестр мен оның салаларының, Орталық туралы, Волынская-Подольск, Донецк, Еділ, емханаларда-Дмитрове және Ставрополь үстірті оң жағалауында, Бас Sirt кезінде, жоғары Транс-Поволжье, Обь салаларында ең көп таралған эрозиясы және Ертістің, Қиыр Шығыста, Қырым тауларының және тауларының, Карпаттардың, Кавказдың, Оралдың, Орталық Азияның.

Эрозия ауыл шаруашылығына үлкен зиян келтіреді. Осылайша, топырақтың әлсіреуі нашар болғандықтан, кірістілік орта есеппен 40% -ға, ал күштісі 60 … 80% -ға төмендейді. Ол м гумустың, азот 10 … 15T арналған, 5 … 6 м фосфор, 40 … 60 Т калий, 50 … 60 200 … әрбір 20-см қарашірік қабаты жуылып кезде га 150 жоғалтып табылды кальцийден. Топырақ қабатының 1 см жоғалуы оның даму тарихын 1000 жылға қайтаруға тең. Сондықтан, эрозиясының дәрежесі ағысының нәтижесінде реакция орта өзгерістер, катионообменной құрамы, топырақтың химиялық құрамы, төмендеген қорлар қарашірік және қоректік заттар азаяды ферменттерінің белсенділігіне, және микроорганизмдер mesofauna саны, құнарлылығын деңгейіне байланысты. Гумустың және кальцийдің жоғалуы топырақтың құрылымын бұзуға, олардың су өткізгіштігін және ылғалдылығын төмендетуге әкеледі. Осылайша, су эрозиясы топырақтың құнарлылығын едәуір төмендетуге немесе олардың толық жойылуына (сызықты эрозияға) алып келеді.

Эрозияның дамуы кезінде өзендер суға айналады, бағалы ауыл шаруашылық жерлерінің кірістілігі күрт төмендейді, ал жол желісі бұзылады.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *